Jaktar på cøliaki-mysteriet

– Ambisjonane våre er at me skal finna ut kvifor nokon har eit autoantistoff i seg som blir utløyst av glutenprotein frå kveite, bygg og rug. Det seier medisinprofessor Ludvig M. Sollid. Han er ein av dei tre UiO-forskarane som nyleg har fått millionløyvingar frå Det europeiske forskingsrådet.  

TETT OG GODT MILJØ: – For meg er det viktigaste med denne pengeløyvinga at me får halda fram med å driva forsking i eit tett og godt miljø der alle dagleg kan snakka saman, seier medisinprofessor Ludvig M. Sollid som har fått ERC Advanced Grant på 19 millionar kroner.

Foto: Ola Sæther

Ludvig M. Sollid leier i dag Senter for immunregulering (CIR) ved UiO og Oslo universitetssykehus. Det har status som senter for framifrå forsking og frå denne basen har Sollid leia forsking i verdsklasse på lidinga cøliaki.

– Cøliaki skuldast at ein person er overfølsam for gluten, som ein finn i kornslag som kveite, bygg og rug. Ein av 100 nordmenn har denne lidinga, og den einaste måten å halda den i sjakk på er å eta glutenfri mat, fortel Sollid. Han forklarar gjerne kvifor det er så interessant å forska meir på dette.

Autoantistoff

– Personar med cøliaki utviklar antistoff som er retta mot eit enzym som finst i kroppen transglutaminase. Dette er svært typisk for cøliaki og påvising av transglutaminaseantistoff er til hjelp for å stilla diagnosen. Denne typen av antistoff som er retta mot kroppen sine eigne substansar, såkalla autoantistoff, finst hos personar som har autoimmune sjukdommar som leddgikt, sukkersjuke og lupus, fortel Sollid.

Han viser til at læreboka seier at ved autoimmune sjukdommar er toleransen mot kroppen sjølv broten. Immunsystemet er ikkje i stand til å retta opp toleransen, slik at autoimmune sjukdommar er kroniske lidingar.

– Det underlege ved cøliaki er at dei transglutaminase antistoffa blir borte når den som har cøliaki et glutenfri kost, medan dei kjem tilbake om den som har lidinga skulle eta glutenhaldig kost igjen. Dette passar ikkje med læreboka og er noko me svært gjerne vil finna ut av, seier Sollid.

– Håpet er at dette forskingsprosjektet kan gi oss innsikt ikkje berre i mekanismane bak cøliaki, men også dei andre autoimmune lidingane. Tidlegare har Sollids forskargruppe vore opptatt av å finna ut korleis HLA-genar som disponerer for sjukdommen, gjer dette. Forskinga på autoantistoffa er noko forskargruppa har begynt med og halde på med dei siste par åra.

Byggjer opp forskargruppe

Med ei pengeløyving på rundt 19 millionar kroner ser han fram til å kunna bryta ny grunn.

– Det er klart eg gjer.

I skrivinga av søknaden hadde han hjelp av både postdoktor Roberto Di Niro og stipendiat Rasmus Iversen. Danske Iversen blir med på ferda vidare i Oslo, medan italienaren Di Niro drar til Yale-univesitetet for å forska saman med Mark Shlomchik som er knytt til Senter for immunregulering som gjesteprofessor. Pengeløyvinga skal brukast til å tilsetja nokre nye forskarar, men Sollid ynskjer ikkje ei svært stor forskargruppe.

– For meg er det viktigaste med denne millionløyvinga at me får halda fram med å driva forsking i eit tett og godt miljø der alle dagleg kan snakka saman. Det gjer meg både nyfiken, engasjert og får meg til å føla meg privilegert, slår han fast.

Sollid fortel at nokon får cøliaki når dei er eit halvt år gamle, etter at dei for første gong får i seg barnegraut eller brød. Andre utviklar ikkje cøliaki før i 40-årsalderen.
– Det er klart at det er verst for den siste gruppa. Dei må begynna å leva på ein glutenfri diett, medan dei som har hatt det sidan dei var barn, er blitt vande til det. Du kan tenkja deg kva problem 40-åringane vil få, når dei skal be om glutenfri mat på ein restaurant i Portugal utan å kunna språket, fortel Sollid.

I høg grad er sjukdommen eit resultat av arv.

– Forsøk med identiske einegga tvillingar viser at dersom ein av tvillingane har cøliaki, så er risikoen for at den andre også har det på 75 prosent, seier han. Førebels finst det ikkje andre botemiddel for sjukdommen enn å eta glutenfri mat.

Forskar på kroppen sitt CIA

– Forskinga vår på HLA-genar og funksjonen deira gitt oss nye angrepsmål for behandling og kanskje utvikling av nye legemiddel mot cøliaki. Det er blitt gjort kliniske forsøk og uttesting av moglege medikament, seier han.

– HLA-molekyla fungerer på mange måtar som kroppen sitt CIA. Det gir beskjed til immunsystemet om at det har kome inn eit framandelement, som til dømes gluten eller eit virus i kroppen. Immunsystemet gir då beskjed til etterretningsagentane, T-cellene, immunforsvaret, om at dei må reagera, illustrerer han. HKA-DQ2-molekylet, som nesten alle med cøliaki har, bind til seg bitar av gluten og viser det fram til T-celler i tarmen. Dette gir ein kraftig immunreaksjon. Det er berre personar med HLA-DQ2 som utviklar transglutaminase antistoff. Dette tyder på at T-celler som reagerer på gluten også er inne i biletet, forklarar Sollid.

– Vil løysa mysteriet

Og då har Sollid kome inn på hovudmålet med forskinga han vil stå i brodden for.

– Antistoffa i kroppen blir produserte av plasmaceller. I tarmen kan me plukka ut slike enkeltceller som lagar antistoff mot transglutaminase. Me har arbeidd saman med ein forskar frå Chicago University som har klart å gjenskapa antistoffmolekyla frå plasmacellene ved hjelp av genteknologi. På den måten kan me seia at me i dag har foten i dørsprekka og har ambisjonar om å løysa heile mysteriet, seier Sollid.

I tillegg til samarbeidet med forskarar ved universiteta i Yale og Chicago, arbeider Sollid og folka hans tett med forskarar ved Stanford-universitetet. Her heime har tarmlegen Knut Lundin på Rikshospitalet ein viktig funksjon i arbeidet.

– Han har kontakt med pasientane og gir oss pasientprøvar. Dessutan kan han bringa resultata frå forskinga tilbake til pasientane. Nokre av dei tinga me har forska på, har kome pasientane til nytte. Eit døme på det er ”HLA DQ2-typing”, som no blir nytta som eit hjelpemiddel til å stilla cøliakidiagnosen. Forskinga i Oslo er i verdsklasse mykje på grunn av den gode samhandlinga mellom klinikarar og grunnforskarar. I tillegg har immunologiforsking sterke tradisjonar i Noreg. Pengane frå ERC er ein heider til cøliakiforsking i Oslo og viser at immunologien i Noreg held høg klasse, seier Sollid nøgd.

Forskarane i Oslo vil halda fram med samarbeidet med dei amerikanske forskarane no når dei set i gang det nye forskingsprosjektet.

– Prosjektet vil vara i fem år og målet vårt er å koma i gang så fort som råd.

– Du er også senterleiar for Senter for immunregulering. Klarer du også å leia dette store forskingsprosjektet?

– Føresetnaden for at eg blei senterleiar, var at eg skulle vera ein aktiv forskar. Og det får me seia at eg er, smiler han.

 

 

Emneord: Medisin, Forskning, Internasjonalisering Av Martin Toft
Publisert 13. des. 2010 13:26 - Sist endra 15. des. 2010 12:28
Legg til kommentar

Logg inn for å kommentere

Ikkje UiO- eller Feide-brukar?
Opprett ein WebID-brukar for å kommentere